Voor het lezen van breukvlakken, het beoordelen van een oudere restauratie en het herkennen van glazuurdefecten is er vakliteratuur in het Duits, bijvoorbeeld het magazine Porzellanscherben / kleben / richtig over het lijmen van scherven, het aanvullen van ontbrekende delen en het bijwerken van decor. Wie vaker met erfstukken werkt, vindt daar dezelfde volgorde terug: eerst kijken, dan pas lijmen.
Eerst kijken: wat voor voorwerp hebt u eigenlijk?
Leg het voorwerp op een lichte ondergrond, het liefst een wit vel papier of een katoenen doek, en bekijk het bij daglicht. Zo ziet u of de breuk vers is of oud, of er eerder is gelijmd en of de glazuurlaag zelf is aangetast.
Stel uzelf drie vragen. Is dit een gebruiksvoorwerp dat weer uit de kast moet kunnen, of een stuk dat in de vitrine staat? Is het aardewerk, steengoed of echt porselein? En is het decor aangebracht onder het glazuur of erbovenop?
Het antwoord bepaalt alles wat u daarna doet. Een bord dat weer in de vaatwasser moet, vraagt om een andere aanpak dan een beeldje dat alleen stof hoeft te trotseren. Bij aardewerk is de scherf poreus en zuigt lijm op; bij porselein is de scherf dicht en breekt de glazuurrand scherp. Decor onder glazuur kunt u niet bijwerken zonder de glazuurlaag te openen, decor boven glazuur wel.
Maak foto's van de breukvlakken voordat u iets doet. Dat is niet alleen handig voor uzelf, maar ook als u het stuk later wilt laten taxeren of verzekeren.
Scherven lijmen: welke lijm en welke volgorde?
Gebruik een reversibele lijm op basis van acrylaat of een oplosmiddelhoudende lijm die met aceton of een ander oplosmiddel weer loslaat. Secondelijm (cyanoacrylaat) hecht snel, maar is hard, bros en moeilijk te verwijderen; voor een verzamelstuk is dat meestal geen goede keuze. Voor een gebruiksvoorwerp dat alleen hoeft te staan, kan een sterkere, minder reversibele lijm acceptabel zijn.
Werk in deze volgorde:
- Reinig de breukvlakken met een wattenstaafje en een beetje alcohol. Laat drogen.
- Pas de scherven droog in elkaar, zonder lijm. Noteer welke scherf op welke past.
- Lijm van binnen naar buiten: eerst de grootste scherven, dan de kleine.
- Houd de delen met tape of een zachte klem op hun plaats, niet met uw vingers.
- Laat de lijm volledig uitharden voordat u verdergaat met aanvullen.
Gebruik zo weinig lijm dat er niets uit de naad komt. Lijm die over het glazuur loopt, laat een glanzende rand achter die u er alleen met geweld weer af krijgt. Verwijder overtollige lijm direct met een houten prikker of een doekje met oplosmiddel, zolang de lijm nog zacht is.
Ontbrekende stukken aanvullen: waarmee en hoe?
Een gat in een rand of een ontbrekend oor vult u aan met een vulmiddel dat u later kunt verwijderen. Er bestaan kant-en-klare tweecomponentenmassa's voor keramiekherstel, maar ook een mengsel van fijne krijtpoeder of talk met een reversibele lijm werkt. De massa moet na uitharding geschuurd en geschilderd kunnen worden.
Breng de massa in dunne lagen aan, niet in één keer. Laat elke laag uitharden voordat u de volgende toevoegt. Zo houdt u controle over de vorm en voorkomt u dat het vulsel in de breukrand van het glazuur kruipt.
Schuur met nat schuurpapier van fijne korrel, bijvoorbeeld korrel 600 tot 1000, en werk met kleine bewegingen. Schuur nooit over intact glazuur heen; leg een stukje tape op de aangrenzende glazuurrand als bescherming. Het doel is niet een perfecte vorm, maar een vorm die klopt met de rest van het voorwerp.
Bij een ontbrekend stuk aan een rand is het verstandig om de rand eerst iets lager te houden dan het origineel. U kunt altijd nog een beetje bijwerken, maar wegnemen is lastiger.
Hoe werkt u een beschadigd decor bij zonder de glazuurlaag te raken?
Werk alleen bij op plaatsen waar het decor boven op het glazuur ligt, of op het aangevulde materiaal zelf. Ga nooit met verf of oplosmiddel over een gave glazuurlaag, ook niet als die dof lijkt. Glazuur is een glaslaag; wat erin trekt, krijgt u er niet meer uit.
Gebruik acrylverf of emailverf die op een gladde ondergrond hecht, en werk met een fijne penseel in meerdere dunne lagen. Meng de kleur naast het voorwerp, niet erop. Laat elke laag drogen en bouw de kleur langzaam op.
Voor goudranden en vergulde decoraties bestaan speciale pigmenten en bladgoud, maar die vragen oefening. Begin met een onopvallend stuk, bijvoorbeeld de onderkant van een voet, voordat u een zichtbare rand onder handen neemt.
Zet het bijgewerkte stuk niet meteen in de vaatwasser of in een vochtige ruimte. Acrylverf en veel vulmiddelen zijn niet bestand tegen langdurig water. Voor een stuk in de vitrine is dat geen probleem; voor dagelijks gebruik wel.
Wat doet u met een oudere reparatie die niet meer goed is?
Oude lijm en oud vulsel verwijdert u voorzichtig, met oplosmiddel en geduld. Leg het voorwerp op een doek, breng oplosmiddel met een wattenstaafje alleen op de oude lijmnaad aan en laat het een paar minuten intrekken. Probeer daarna niet te wrikken, maar laat de delen loskomen.
Blijft er een harde, vergeelde laag achter, dan is dat vaak een oudere reparatie met een lijm die niet meer oplost. In dat geval is het verstandig om het stuk te laten beoordelen voordat u verdergaat. Een verkeerde ingreep op een oud stuk kost meer dan het laten zitten van een lelijke naad.
Hoe bewaart u een gerepareerd stuk?
Zet een gerepareerd voorwerp niet in direct zonlicht en niet op een plek waar het kan trillen of vallen. Leg een viltje onder de voet en zet het niet tegen een ander stuk aan. Voor de vitrine geldt: liever iets meer ruimte dan iets minder.
Houd de luchtvochtigheid in de kamer stabiel. Porselein en aardewerk zetten uit en krimpen bij wisselende vochtigheid, en een reparatie verdraagt dat minder goed dan het originele materiaal. Een hygrometer van een paar euro geeft al een indicatie.
Noteer wat u hebt gedaan: welke lijm, welk vulmiddel, welke verf, en op welke datum. Bewaar dat briefje bij het voorwerp of in een map. Bij een latere restauratie of taxatie is die informatie meer waard dan een mooie foto.
